b_150_100_16777215_00_images_984.jpgاولکامیزز-  این بخش "مدخل" کتاب "اشعار سروده شده در اسارت"، از جانب د. خ. تنظیم گردیده است که علاوه بر تحقیقات دیگران، به عنوان حاشیه به این دوره از تاریخ تورکمن اختصاص داده شده است تاجهت درک بهتر بستر شکل گیری شخصیّت های پروگرسیوی چون قیاتخان فراهم گردد.

***

بستر اجتماعی و تاریخی خلق ترکمن قبل از قیاتخان

الف). قرن XVIII/م؛ - اوّلین جرقّه ای که به صحرای تاریک و برهوت تورکمن روشنائی بخشید،

این اطلاعات به استناد تاریخ ترکمنستان که مربوط به «تاریخ وطن با کد تخصّصی؛ /07.00.02/" شناخته و کد تخصصی اینجانب نیز محسوب می شود، تنظیم گشته که تاریخ تورکمن های تورکمنصحرا «اترک – گرگان» را نیز دربر می گیرد.

... اوّلین گام های روابط تورکمن – روس به همّت و رهبری خوجه نفس بای و هیئت تحقیقاتی چرکاسکی، در قرن XVIII/م.، برداشته شد و آن همچون "اوّلین شراره های رعد، که روشنائی به صحرای تاریک و برهوت آورده باشد"، منعکس گردید.

حضور هیئت های تحقیقاتی روسیّه برای اوّلین بار در تاریخ تورکمن در سواحل شرقی جنوب دریای خزر در ابتدای قرن XVIII/م.، در تاریخ آسیای میانه، از ایّام تابستان سال 1717/م.، با ظاهر شدن هیئت اکسپدیسیای آ. بکوویچ چرکاسکی در خانات خیوه، آشکار می گردد. هیئت تحقیقاتی که برای رفتن به خیوه سازماندهی شده بود، به یاری و حمایت تورکمن های مانگغئشلاق تکیه داشت. این هیئت با تقاضا و خواهش نماینده تورکمن ها تاجرباشی خوجه نفس بای که با پیوتر اوّل در این رابطه مذاکره کرده بود، راه اندازی می گردد. راهنما یا راه شناسی که آ. بکوویچ چرکاسکی را از منطقه گورئو - تا خیوه، از طریق راه های کاروان رو صحرای قاراقوم رهبری نموده است کسی جز خوجه نفس بای نبوده است.

حاکم خیوه شیرغازی خان، خوجه نفس را به دلیل یاری کردن روس ها و راه بلد /راهشناس/ بودن آن ها، با نیّت به دار آویختن وی در حضور مردم از بکوویچ، کراراً خواسته بود دستگیر و به وی تحویل دهد. ولیکن بکوویچ دستور می دهد که خوجه نفس را لای محموله هائی که در یک ارابه بار شده بود، بپوشانند. ولیکن شیرغازی خان حاکم خیوه، چرکاسکی و هیئت مرتبط با وی را با بی رحمانه ترین وجه، با مکر و خیانت، محکوم و هلاک می گرداند. امّا خوجه نفس را نمی توانند دستگیر و به هلاکت برسانند. لذا ارابه ای که خوجه نفس در آن مخفی شده بود، به دست یکی از خدمتگذاران تورکمن خان خیوه به نام "آقامأمد" می افتد و از این هلاکت جان سالم بدر می برد. همان روز خوجه نفس، سرهای بریده شده چرکاسکی و یاران وی را به چشم خود شاهد بوده است.


علی رغم پایان غم انگیز این رویداد، حضور این هیئت اکسپدیسیا در آسیای میانه، در اوایل قرن هیجدهم (XVIII ce.) از جمله رویدادهای بزرگ تاریخ به ثبت می رسد. این رویداد در واقع فیمابین روسیه پیوتری و خلق هائی که در سیستم حکمروائی "فئودال – خانی" آسیای میانه زندگی می کرده اند، همچون "اوّلین جرقّه ای که به صحرای تاریک و برهوت روشنائی آورده باشد"، تلقی گردید. این هیئت به عنوان آغازگر روابط همه جانبه بازرگانی، اقتصادی، سیاسی و دیپلماسی بین روسیّه و آسیای میانه، از آن به بعد، رو به رشد پا نهاده است. به هلاکت رسیدن هیئت اکسپدیسیای آ. بکوویچ چرکاسکی بر خلاف انتظار، تمایل و کشش خلق های آسیای میانه به روسیّه را، بویژه در بین قزاق ها و تورکمن هائی که در سواحل شرقی دریای خزر سکونت داشتند، کاهش نداد. برعکس، آن ها برای خلاصی از ظلم و ستم هائی که در سیستم "فئودال-خانی" بر آن ها اعمال می شد، می نگریستند و در پی راه های به تابعیّت درآمدن به روسیه بزرگ را بیش از پیش با اخلاص دنبال و تلاش می کنند.

مقارن با همان ایّام که انعکاس انتقام گرفتن حاکم خیوه شیرغازی خان با بد عهدی و خیانت، از هیئت تحقیقاتی آ. بکوویچ چرکاسکی، انتشار یافته بود، نه تنها در خیوه بلکه در تمام نقاط آسیای میانه شرایط بسیار بغرنج و مشقّت باری را بوجود آورده بود. خود شیرغازی خان هم می دانست که با این عمل زشت خطای بسیار بزرگی را مرتکب شده است. لذا خان به تمام اطرافیان خود مشکوک و به لکنت می افتاده است. خان از ترس به هیچ جا نمی توانسته برود، وی روزهایش را در درون کاخ تنها سپری می کرد و شب ها کاخ را از درون قفل می کرده است، جائی که همه آذوقه و خورد و خوراک های وی در آن فراهم بود، حتی آب را از چاه خودش برمی داشته! و اینچنین مدار می کرده است." ف. بنئونی /Ф. Беневени/ در گزارش های خود مربوط به این جزئیات بصورت دقیق پرداخته است.

شیرغازی خان در سال 1722 از حضور نماینده روسیّه ف. بنئونی، خود را ظاهراً خوشحال نشان می دهد. وی جهت سبک کردن گناهانش در حضور بنئونی، برای او کرنش نشان می داده است و به آ. بکوویچ چرکاسکی هر نوع تهمت و افتراء نثارش می کرده، وی در حضور نماینده روسیّه نقشی را بازی می کند که باید ایفا می کرد.

بعداز این واقعه، خوجه نفس به موطن خود بر می گردد و این احوالات فاجعه بار را به مرکز هنگ نظامی روس ها در "قاراغان" اطلاع می دهد. پس از آن خوجه نفس را به آستراخان جلب و مورد بازجوئی قرار می دهند. از آستراخان نیز دوباره به مرکز "قازان" می آورند. حاکم آنجا سالتیکف خود شخصاً از وی بازجوئی بعمل می آورد. بعداز آن نام خوجه نفس در منابع تاریخی به چشم نمی خورد.


الغرض، بعداز آن، با اینکه در منابع تاریخی به نام خوجه نفس بای برخورد نمی کنیم، ولی نام وی در جهت ایجاد سرنوشت لایق برای ملّت خود، به عنوان نماینده ای معتبر، این عملیات وی، در یک جایگاه رفیعی قرار گرفته است. وی به خواست خود وارد تاریخ نگشته، بلکه در جهت رشد و به تحقق رسانیدن خواسته ها و آرزوهای خلق خود نمود پیدا می کند. وی جهت جلوگیری از واقعه فاجعه باری که بر علیه ملت تورکمن در تاریخ ایجاد شده بود؛ یعنی "باز کردن بند /سد/ مصنوعی ایجاد شده بر روی رود بزرگ دریای آموی /جیحون/ در خیوه، بازگرداندن و جاری سازی آن به مسیر سابق خود به سمت اوزبوی، مانگغئشلاق و سپس به طرف دریای خزر را، در سطح دیپلماتیک همراه با روس ها پیش برده بود. در آن دوره در روابط تورکمن – روس چشم انداز بزرگی ایجاد شده بود." 

ملاقات خوجه نفس بای با پیوتر اوّل در قرن XVIII- در سانکت پیتربورگ-نقاش: آرتیکف،

خوجه نفس بای بعداز اینکه از سؤال – جواب های روس ها خلاص می شود، به وطن خود به سلامت بر می گردد. ولیکن از یک طرف، به سبب واهمه از تحت پیگرد بودن از جانب خان خیوه شیرغازی خان، و به دلیل سرد شدن روابط وی با روس ها از سوی دیگر نیز احساس بی امنیتی می کرده است، راه و چاره ای بایست می اندیشید.

بدین جهت وی مجبور به ترک وطن خود در آنجا و تصمیم به رفتن به نواحی دوردست سرزمین تورکمن می شود. او با همین هدف تمام اسباب و وسایل خودرا اعم از چندین ناو، بارگارها و شترهای کاروانی، اسب ها و دیگر لوازم زیست اش را جمع و از طریق کناره های شرقی دریای خزر بسوی جنوب روانه می شود. خوجه نفس بای در این حرکت تا کناره های جنوب شرقی دریا نزدیک به جزیره گرگان رسیده بود. وی در دهانه رود گرگان که جزو قلمرو ایران محسوب می شده است، لنگر می اندازد. پس از تحقیقات سمت شرقی مسیر رود، وی با ناو بزرگ خود وارد دهانه رود گرگان شده و برخلاف جریان آب، به سوی شرق رودخانه تا جائی که ته ناو نزدیک به عمق رود می رسد، می راند و چون بعداز آن از عمق رود کم کم کاسته می شده و امکان رانش ناو به جلو وجود نداشته است، بارهای خود را پیاده و آنجا را به عنوان سکونتگاه همیشگی خود انتخاب می کند.

نتیجه نهائی اوّلین رعدی که صحرای تاریک و برهوت تورکمن را روشنائی بخشید، با سکونت گزیدن همیشگی خوجه نفس بای در یکی از نقطه های دهانه رودگرگان، با تأسیس زیربنای شهر خوجه نفس پایان می پذیرد. این اکناف را شاعر بزرگ تورکمن مختومقلی فراغی نیز در دیوان خود با شعر زیبای "گرکن-ینگ /گرگانرود/"، این چنین سروده است، یادآوری کنیم:

خاطار لانشیب دوران اینر، مایالار، / آغئر بزیرگن لر، توٚتجأر ایه لر،

سنگریکلأپ، آبانیپ دوران قایالار، / اؤنگی-آردی ساغی سولی گوٚرگنینگ. ...

ترجمه:

کاروان صف کشیده از بارگارِ ساربانان،

"بازرگانان صاحب منال و بزرگ تاجران"،

کمرهای آکنده از سیلاب رودهای بهاران،

چپ و راست و مسیر راهش، گرگانرود.

سطرهائی که شاعر با فراست ما مختومقلی فراغی سروده است، «آغئر بزیرگن لر توٚتجأر ایه لر /بازرگانان صاحب منال و بزرگ تاجران/»؛ چنانچه درست خود خوجه نفس بای هم نباشد، حدّاقل مکان تجاران و بازرگانانی همچون او در آن ایّام بوده است، شهادت می دهد.  نام شهر خوجه نفس امروز، که در غرب تورکمن صحرا در مسیر رودخانه گرگان نزدیک به دهانه دریای خزر واقع شده است، طیّ همین واقعه موجودیّت یافته است. جائی که ناوهای خوجه نفس بای در آنجا لنگر انداخته امروزه در بین اهالی خوجه نفس به "آمانقلیچ یاب" معروف است. این رودخانه در ایّام فصول بارانی با یک جریان قوی آبرود در آن نقطه، طیّ پیچ تندی به شکل "S" ایجاد و به سوی دریا می خزد و همان نقطه حد نهائی عمق مساوی با عمق قابل کشتیرانی دریا بوده است که بعداز آن به سوی شرق برحسب ساختار شیب زمین بطرف دریا و فصلی بودن جریانات آب سرچشه آن، روبه خشکی و غیرقابل آمد و شد با ناوهای بزرگ می شده است. خوجه نفس بای این نکته را سنجیده است. 

این شهر که در مصب رودگرگان واقع شده است، در حال حاضر /قرن جاری/ تبدیل به روستای بزرگ و سپس امروزه در حد شهر باقی مانده است. بعدها در این نقطه امکانات گمرکی در آنجا ایجاد می شود. و آخرین رئیس گمرک آن نیز در خوجه نفس، حاجی غفور اونق از اقوام نویسنده این سطور می باشد.  / خ . اونق


ارسال نظر به عنوان مهمان

0
  • هیچ نظری یافت نشد.

یادداشت

IMAGE نقد و بررسی تقویم ترکمنی ایل آمان

اولکامیز- لطیف ایزدی: تقویم ترکمنی 1397 " ایل آمان " به همت و کوشش عاشورمحمد رئوفی نیمه دوم بهمن ماه 96 با تبلیغات گسترده در فضای مجازی و تیراژ وسیع منتشر گردید که در نوع خود کاری تازه و نو بود ولی از... ادامه مطلب ..
IMAGE کدام قانون، کدام مجلس، آقای لاریجانی ؟!

 عصر ایران؛ مهرداد خدیر- «‌مجلس شورای اسلامی آمادگی دارد با توجه به کمبودهایی که در زمینۂ قوانین مربوط به حوزۂ فناوری اطلاعات و ارتباطات و فضای مجازی در کشور وجود دارد با استفاده از ظرفیّت... ادامه مطلب ..
IMAGE اسب ها را نکشید

90 اسب در چند روز کشته شدند، در مناطق مرزي. نماينده نقده و اشنويه راهي منطقه شده و با مسئولان استاني نشست‌هايي داشته است. ادامه مطلب ..
IMAGE حضرت آیت‌الله، «بی‌بندوبار» همان جوان انقلابی نزدیک انتخابات نیست؟

عصر ایران؛ مصطفی داننده- آیت‌الله سید احمد علم‌الهدی امام جمعه شهر مشهد فرموده‌اند: «با کنسرت، موسیقی مبتذل و نابهنجار و فسق و فجور خیابانی جوان شاد نمی‌شود، این یک آب‌نبات چوبی است که به... ادامه مطلب ..
IMAGE در رثای سلاله

اولکامیز- با کمال تأسف باخبر شدیم که صحرای ما شاهد فاجعه ای بس دردناک و جانگداز که وجدان بشریّت را بلزه درآورده است، می باشد.  ادامه مطلب ..
IMAGE ضرورت نگاه روشنفکرانه به اشعار فراغی

اولکامیز- - گفتاری از یحیی یاری : یکی از عمده مشکلاتی که در پی یافتن سیرتاریخی و تحّول ذهنی شاعران ما وجود دارداینست که ،شاعران قدیم ما،سیرتاریخی وتحول ذهنی خود را ثبت نکرده اند ادامه مطلب ..
IMAGE یدی منزئل

اولکامیز- شعری از حاجی مراد آق شاعر خوش ذوق گنبدی  ادامه مطلب ..
IMAGE دیدار با دکتر شهروز آق آتابای

اولکامیز-  فرهاد قاضی ❇️دیشب با هماهنگی قبلی برای اولین بار بعد از عمل جراحی و گذراندن دوره ی نقاهت باتفاق خانم به دیدار دکتر شهروز آق آتابای محقق و مترجم جوان ترکمن رفتیم. ❇️شهروز نزدیک به ۳... ادامه مطلب ..
IMAGE تحلیلی بر پروژه پتروشیمی گلستان و ارائه راهکارها

اولکامیز-  رحمان قره باش دانشجوي دكترا مديريت كسب وكار : الف :مقدمه:معرفی پروژه پتروشیمی گلستان: ادامه مطلب ..
IMAGE اکبر پیرا مدیر " ساچاق "

اولکامیز- متولد 1351 شمسی درسلاق غایب یکی از روستاهای غرب گنبد . ادامه مطلب ..
IMAGE یک پایان تلخ بهتر از تلخی بی پایان است

اولکامیز- محمد سلاق : هنگامیکه برای چندمین بار توسط گروههای درگیر در سوریه از سلاح های شیمیایی به بهانه های مختلف بر سر مردم مظلوم و مستاصل سوریه بکارگیری شد جهان در بهت وحیرت فرو ماند وهمگان را... ادامه مطلب ..
IMAGE گزارش مسابقات جام نوروز در دوگونچی

اولکامیز-  دوگونچی روستایی که به گفته بزرگان و ریش سفیدان قرار بود شهر شود ولی کمی آنطرفتر بخاطر وجود پل قدیمی ورق برگشت و قصبه آق قلا به عنوان شهر انتخاب شد. ادامه مطلب ..
IMAGE دلنوشته پرویز مدنی برای پدر هنرمندش

     اولکامیز- پرویز مدنی یکی از فرزندان اهل نظر مرحوم قرباندوردی مدنی در باره پدرش نوشت : مدیر محترم سایت وزین اولکامیر. قبل از بیان عرایضم بنده بار دیگر سپاس و قدردانی خود و بازماندگان آن... ادامه مطلب ..
IMAGE دهکده های گردشگری نیازمند تفکری نو

اولکامیز- عائشه قزلجه کارشناس مدیریت بازرگانی : بزرگترین ایراد دهکده های گردشگردی یا نوروز گاههایی که در جای جای استان گلستان بنا شده است این است که متاسفانه کمترین توجه به انتقال حس خوب... ادامه مطلب ..
IMAGE گفتگوی اولکامیز با امان محمد خوجملی - قسمت دوم

اولکامیز- لطیف ایزدی : دومین بخش از گفتگوی صریح و شفاف اولکامیز با  یکی ازفعالترین یادداشت نویس سیاسی - اجتماعی - دینی  ترکمن صحرا را در ذیل می خوانید :  ادامه مطلب ..
IMAGE حب مقام و مقام پرستی

اولکامیز-  به قلم وحید دلیجه فعال سیاسی رسانه ای : 🌺بسم الله الرحمن الرحیم 🌺 تِلْک الدَّارُ الْاخِرةُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یرِیدُونَ عُلُوّاً فِی الْأرِضِ وَ لافَساداً وَالْعاقِبَةُ... ادامه مطلب ..
IMAGE دخالت و قضاوت ممنوع!

اولکامیز-  زبیده سوقی عضو شورای مرکزی حزب مجمع زنان اصلاح طلب کشور: اگه میشد این جمله رو تو جامعه جا انداخت باور کنید زندگی خیلی زیباتر و راحت تر میشد. ادامه مطلب ..
IMAGE غوغای چنار در نوروزگاه گنبد

 به گزارش اولکامیز گروه موسیقی چنار در دهکده گردشگری گنبد غوغا به پا کرد. ادامه مطلب ..
IMAGE تحلیلی متفاوت از محمد توانگری

اولکامیز- در پاسخ به سوال مدیر سایت اولکامیز مهم ترین اتفاق سال 96 اعتراضات خیابانی دی ماه بود که حاصل تخریب روان عمومی ست. آن جا که سیاست به قول آلن بدیو کنترل نفرت است نه کنترل عشق، پس بگذارید... ادامه مطلب ..
IMAGE دهکده گردشگری آق قلا و ذکر سه نکته

اولکامیز- ساعت ۱۱ ساعت به وقت رسمی به همراه خانواده با شور و شوق زیادی به تماشای دهکده گردشگری آق قلا رفتم ولی در کمال تعجب دیدم که درها بسته بود و چراغها خاموش‌. دهکده گویی در خوابی عمیق به سر... ادامه مطلب ..
IMAGE دکتر سارلی : رادیو گرگان به ترکمنها خدمت کرد

اولکامیز-  سخنان دکتر اراز محمد سارلی در مراسم نکوداشت موسی جرجانی را در ذیل میخوانید :  ادامه مطلب ..
IMAGE احسان مکتبی: قدر درختان مثمر فرهنگ را بدانیم

 اولکامیز- احسان مکتبی مدیر کل امور سیاسی - انتخاباتی استانداری گلستان یکی از سخنرانان اصلی مراسم بزرگداشت موسی جرجانی در آق قلا بود. ادامه مطلب ..
IMAGE سخنان استاد هوشنگ جاوید در آق قلا

اولکامیز-  سخنرانی استاد هوشنگ جاوید بنیانگذار موسیقی نواحی کشور در مراسم بزرگداشت موسی جرجانی مورد توجه حاضرین قرار گرفت. مهمترین بخش سخنان این صاحبنظر و استاد موسیقی مقامی کشور را به روایت... ادامه مطلب ..
IMAGE در باب جمعیت ترکمنهای گلستان

 اولکامیز- اکبر پیرا * : متاسفانه چند روزی است که آمار کذب و حساس اینکه کمتر از 40 درصد جمعیت استان را ترکمن ها تشکیل میدهد مثل ویروس از سایتهای متفاوتی خروجی داده است که این امر حساسیت قوم شریف و... ادامه مطلب ..
IMAGE سال نو سلام

اولکامیز- لطیف ایزدی :  سالی دیگر با مهر و لبخند سلام داد . سالی با هزاران امید و آرزو فرا رسید. ادامه مطلب ..

اخبار


16 فروردين 1397

آخرین نظرات

ضمن سلام وخسته نباشید بیانات ونظرات جنابعالی در مورددهکده قابل تحسین است
باسلام آقای نویسنده شما هم خوب شروع کردید ولی آخرش را بنظرمن خراب کردید شما هم آخرش با تبلیغ خاتمه د...
باسلام . حدود دوسال از دوران نمایندگی آقای طیار می گذرد ، در این مدت چه فعالیتی را در باره جاده نفت ...
دنیای اقتصاد – گرگان : معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور...
سلام و عرض احترام ، و ضمن پوزش ، در بند 3 یادداشت ارسالی با عنوان تاملی بر مقاله .... ، اشتباه تای...
با سلام و عرض ادب ، جناب آقای قره باش یادداشت کارشناسانه و قابل تاملی را - با اشاره به چالش هایی ک...
با سلام خدمت مخاطبان عزیز سایت وزین اولکامیز
عرض تسلیت ضایعه هجرت سلاله کوچولوخدمت فرزندان ترکمن ...
ان شاله خداوند تبارک تعالی به خانواده سلاله جان صبر جمیل بده.
بعد ظهر روز پنج شنبه خبری منتشر شد که...
جناب ارمان قوجق کوموش تپه ازشهرهای قدیم ترکمن صحراست و ساکنانش ازدیرباز یکجانشین میباشند و بخاطر اقت...
سلاله‏ ‏قربانی‏ ‏سهل‏ ‏انگاری‏ ‏مواظب‏ ‏کودکان‏ ‏باشیم‏ ‏افراد‏ ‏فاسد‏ ‏بیمار‏ ‏در‏ ‏کمین‏ ‏هستند‏ ‏...

آمار بازدید

تبلیغات در اولکامیز
09119738028
09111753677

تبلیغات هزینه نیست. سرمایه گذاری است.